Một dạo báo chí và truyền hình cứ nhắc luôn về Đường Lâm, về những ngôi nhà cổ đang dần mất đi và thay vào đó là những ngôi nhà hiện đại. Dư luận xôn xao, công chúng bất bình vì cái sự sắp mất đi một thứ liên quan đến chữ “cổ”. Chùa cổ, phố cổ… và bây giờ là làng cổ cũng sắp không còn nữa. Người ta lo lắng cho số phận của những ngôi nhà cổ. Nhưng nơi đây còn có biết bao người vẫn đang từng ngày gìn giữ những ngôi nhà có hàng trăm năm tuổi. Nhân chuyến thực tế về Đường Lâm, tôi muốn viết về một trong những người vẫn quen với nếp nhà xưa. Đó là người phụ nữ nhỏ bé, giản dị và thân thiện - người giữ lửa trong ngôi nhà cổ được mệnh danh là đẹp nhất Đường Lâm. Chị là Nguyễn Thị Vượt - vợ của nhà văn - nhà báo Hà Nguyên Huyến.

Đoàn chúng tôi đến thăm Đường Lâm và được giới thiệu một cách nhiệt tình vào thăm ngôi nhà cổ của gia đình chị Vượt đầu tiên. Chị đón tiếp chúng tôi với một thái độ thân thiện và gần gũi. Dường như ranh giới giữa chủ và khách dần bị xoá nhoà theo những câu chuyện thân tình và cởi mở. Tất cả mọi người trong đoàn đều cảm thấy quí mến và khâm phục người phụ nữ đảm đang này.

Chị về làm dâu trong ngôi nhà này đã hơn chục năm và trở thành vợ của một nhà văn - nhà báo, lớp người luôn “bị” coi là “ăn cơm nhà, vác tù và hàng tổng” hay “vô tích sự, chỉ giỏi bàn việc thiên hạ mà mặc kệ việc nhà”. Thế nhưng người phụ nữ này không hề phàn nàn về cái sự vô tâm của chồng. Chị thay anh quán xuyến mọi việc trong gia đình và chăm sóc con cái. Gia đình nhỏ của chị luôn ấm áp và tràn ngập niềm vui.

Là một cô giáo dạy cấp II, ngoài giờ lên lớp, để tăng thêm thu nhập cho gia đình, chị còn làm thêm nghề gia truyền của gia đình - nghề làm tương. Chị tâm sự với chúng tôi: “Thu nhập chính của gia đình chính là ở việc làm tương này. Có những lúc khó khăn, chị làm tới 7.000 lít tương trong một tháng bán khắp vùng này”. Tương chị làm nổi tiếng sạch sẽ và ngon nên rất được ưa dùng. Thật lạ, tương vốn ngọt, thơm và “thu hút” ruồi đến thế vậy mà nơi chị làm tương hầu như không có ruồi nhặng. Tính sạch sẽ, cẩn thận của chị cũng trở nên nổi tiếng trong làng. Chị Bảo - người bán hàng nước ngay trước trụ sở UBND xã Đường Lâm cho biết: “Tương chị Vượt làm đảm bảo lắm, các em cứ yên tâm đi, không có ruồi, nhặng đến bâu đâu”.

Ngoài làm tương, món đặc sản của chị Vượt nói riêng và của làng nói chung là củ cải ngâm tương. Chị Bảo cho chúng tôi biết thêm: món củ cải ngâm tương này chị Vượt làm ngon nhất làng. Thậm chí có vị khách ở Hà Nội dẫn con trai nhỏ về thăm làng và vào nhà chị thăm quan và nghỉ ngơi tại nhà chị Vượt. Khi trở về thành phố, cậu bé thích ăn món củ cải ngâm tương của chị làm, không có nhất định cậu bé không ăn cơm. Thế là người cha phải gọi điện về cho chị và ngày hôm sau tiện đường đi làm, anh Huyến - chồng chị đã đem lên cho vị khách đó 10 hộp củ cải ngâm tương.

Chị Vượt khéo tay và sạch sẽ có tiếng. Từ khi làng được xếp hạng làng cổ và trở thành một địa điểm du lịch được du khách trong và ngoài nước biết đến, chị còn nhận thêm việc làm cơm phục vụ các đoàn khách đến thăm quan. Du khách, đặc biệt là khách nước ngoài đều rất vừa ý với những món ăn của chị, vì nó vừa ngon, vừa đảm bảo chất lượng lại vừa rẻ, chỉ khoảng 80.000 - 140.000VNĐ/ suất (so với giá trung bình 100USD/khách) đối với khách nước ngoài tuỳ theo đặt hàng của công ty du lịch.

Tâm sự với chúng tôi về việc lưu giữ và bảo tồn những giá trị văn hoá của những ngôi nhà cổ, chị nhỏ nhẹ: “Nhà tổ đã có mười mấy đời. Vì thế con cháu phải có trách nhiệm bảo lưu những gì tổ tiên để lại”. Giọng nói đầy tự hào của chị càng cho chúng tôi thấy rõ hơn tấm lòng của một người tâm huyết với việc bảo lưu giá trị văn hoá mà cha ông để lại. Chắc chắn rằng với những tấm lòng như chị, làng cổ Đường Lâm sẽ không bao giờ bị mất đi như sự lo ngại của báo chí và công chúng.

Bên cạnh việc gìn giữ những giá trị văn hoá cảu nhà cổ, hoà theo xu thế phát triển của thời đại, chị Vượt cũng rất chú ý đến tiện nghi hiện đại phục vụ cho sinh hoạt hàng ngày trong gia đình. Chị chỉ cho chúng tôi căn nhà mới xây ngay sát nhà chính và cho biết: Nhà đó chị mới làm cách đây mấy năm, chị vẫn giữ nếp nhà cũ, nhưng được trang bị tiện nghi hiện đại hơn, phục vụ cho con cái sinh hoạt và học tập, chẳng hạn như máy vi tính… Nhìn thấy sự quan tâm chăm sóc gia đình của chị, chúng tôi phần nào cảm nhận được sự đầm ấm và hạnh phúc của gia đình chị và thấy được sự đảm đang của người phụ nữ Đường Lâm đang giữ lửa trong ngôi nhà ấy.

Nói thêm với chúng tôi về công tác bảo tồn nhà cổ ở Đường Lâm, chị tâm sự: “Kinh phí để bảo tồn nhà cổ ở đây đều do mỗi gia đình bỏ ra, bởi trợ cấp bảp tồn cho ngôi nhà của chị chỉ vỏn vẹn 70.000 đồng một tháng”. Với số tiền ít ỏi đó, không biết chủ nhà sẽ làm gì nếu như không có cái tâm và ý thức về việc bảo tồn nhà cổ ở Đường Lâm. Chị còn cho biết thêm: Hai năm trước đây, bên bảo tồn đã về nhà chị dự định sửa lại căn nhà đã xuống cấp bởi thời gian và có quá nhiều chỗ bị mối mọt. Họ đo đạc rất kĩ và nói với chị: “Chị cứ yên tâm, chắc chắn chúng em sẽ về khắc phục lại căn nhà”. Nhưng từ đó cho tới nay, chưa một ai quay lại để “hiện thực hoá” dự định tốt đẹp ấy! Chị kể với chúng tôi như một lời tâm sự về mong muốn nhận được sự quan tâm đúng mức và xứng đáng của các cấp chính quyền và các tổ chức có liên quan để việc bảo tồn nhà cổ ở Đường Lâm không chỉ là hành động của một cá nhân mà còn của xã hội.

Chào chị ra về, chúng tôi thật sự ấn tượng về người phụ nữ “giỏi việc nước, đảm việc nhà” và tâm huyết với việc lưu giữ giá trị văn hoá của nhà cổ tại Đường Lâm. Chị chính là người giữ lửa cho ngôi nhà cổ ấm tình yêu thương ấy!