Cổng vào nhà vườn ở Huế (ảnh www.chudu24.com)

Giữa phố xá tấp nập, giữa những ngôi nhà cao tầng hào nhoáng hiện đại san sát nhau, người ta vẫn bắt gặp những ngôi nhà vườn với chiếc cổng vòm được khắc chạm công phu những đôi câu đối bằng chữ Hán cùng với chiếc bình phong thường được xây bằng gạch cổ kính, như cố che chắn cho nếp nhà trầm mặc bên trong khỏi những xô bồ náo nhiệt của phố phường bên ngoài. "Trong khu vườn cổ và mái nhà xưa ấy văn hóa Huế được bảo lưu với tất cả những giá trị tốt đẹp và sự bảo thủ đáng ngại của nó"⁽¹⁾. Chất nhân văn của văn hóa Huế và sự cầu kì của lối sống thường ngày thấm đẫm trong từng gian nhà, từng sự bài trí nội thất, từng nét chạn trổ trên các vì kèo, liên ba, đố bản, trong từng gốc cây, góc vườn. Thú tiêu khiển của người Huế trong ngôi nhà vườn cũng là nét văn hóa độc đáo, phổ biến nhất là hòn non bộ với cảnh núi non thu nhỏ, có hang động, có chùa tháp, có suối, có thác, có người và vật tượng trưng cho cảnh sinh hoạt hay sự tích lịch sử, huyền thoại nào đó. Chủ nhân ngôi nhà cũng đã tạo nên những không gian thờ cúng uy nghiêm để bày tỏ sự tri ân với trời phật, tổ tiên. Họ khu trú ngôi nhà thành những không gian riêng biệt để duy trì nề nếp trong gia đình, đó là nơi răn dạy con cháu những giáo điều mà nhiều "kẻ thức thời" cho là xưa cũ. Họ bài trí ngôi nhà ở những nơi cần thiết nhằm biến nơi cư trú ấy thành một tác phẩm nghệ thuật cũng như phô bày học vấn và óc thẩm mỹ của mình. Họ chọn lựa những loại cây phù hợp, trồng theo thứ tự với nhiều mục đích sử dụng khác nhau. Ngôi mộ trong vườn tạo ra cảm giác gần gũi thân thương giữa người chết và người đang sống, đó là sự thể hiện tình cảm gắn bó cũng như sự biết ơn của những người trong gia đình với tiền nhân và cũng nói lên người nằm dưới mộ như còn sống, người sống và người chết ở bên nhau, sở dĩ có được quan điểm như vậy là vì người Huế xem sinh tử là chuyện bình thường, khi có được nhân sinh quan như thế cuộc sống của con người càng được ung dung, thanh thản hơn.

Để có được những ngôi nhà vườn chứa đựng nhiều điều thiêng liêng  như thế là do nhiều nguyên nhân hình thành nên song có lẽ quan trọng hơn cả là chinh điều kiện tự nhiên đã ảnh hưởng đến tâm tính và cảm quan của người Huế, bởi người Huế ở trong một thế đất; "ngoảnh lên thấy núi non hùng vĩ, nhìn xuống gặp biển cả bao la, Nam thì non xanh uốn khúc, Bắc thì động cát điệp trùng trùng",⁽²⁾ thiên nhiên ban phát trước mặt người Huế đủ cả núi đồ, sông suối, đầm phá, biển cả, đất Huế lại không phải là một thứ đất màu mỡ để cho cây cối phát triển tốt tươi đủ nuôi sống con người. Trời Huế "khi nắng thì bùn hóa đá, khi mưa thì đá hóa bùn" (thơ Phùng Quán) nên mùa màng không thể bội thu. Sống trong điều kiện thiên nhiên và khí hậu khắc nghiệt như thế nên chắc hẳn người Huế không hề có ý định lập vườn để sinh lợi mà vườn chỉ là chỗ chơi, là nơi biểu đạt sự cảm nhận về vũ trụ quan, nhân sinh quan của người Huế.

Hơn nữa sự tồn tại của vương triều Nguyễn ở Huế gần ngót 1,5 thế kỷ đã tạo tiền đề cho sự hình thành nên phong cách kiến trúc nhà vườn Huế, không kể những ngự viên trong Hoàng Thành, Kinh Thành, An Cựu,Vĩ Dạ, Kim Long, Phú Hội... đã tạo cho Huế xứng danh là một thành phố vườn.

Đó là những nguyên nhân căn bản và sâu xa để hình thành nên những ngôi nhà vườn chứ không hoàn toàn giống như người ta vẫn nói " vì cư dân thưa thớt nên Huế giàu quỹ đất để lập nhà vườn" . Do đó mà ngày nay cho dù diện mạo thành phố vườn đã có nhiều đổi thay, thì vẫn còn đó những ngôi nhà vườn nổi tiếng hàm chứa trọn vẹn thần thái và đặc trưng của nhà vườn xứ Huế, Phản ánh trung thành cốt cách và lối sống của người Huế, là nơi trú ngụ của những tâm hồn kín đáo, thanh cao và hồn hậu.

Có lẽ vì ẩn chứa nhiều điều thiêng liêng như thế mà nhà vườn Huế luôn có một chổ đứng đặc biệt trong văn hóa Huế.

Chú thích:

⁽¹⁾ Trần Đức Anh Sơn, Huế - Triều Nguyễn: Một cái nhìn, Nxb. Thuận Hóa, 2004.

⁽²⁾ Thái Nguyễn Bạch Liên, Về phương pháp phân vùng khí hậu bước đầu ứng dụng ở Thừa Thiên - Huế, Thông tin khoa học và công nghệ số 1 năm 1991.