Trong cái nắng ấm áp của tiết trời mùa thu, không khí thanh bình của một vùng nông thôn Việt Nam, chúng tôi đến thăm làng cổ Đường Lâm- quê hương của hai vị vua nổi tiếng (Bố Cái Đại Vương - Phùng Hưng và Ngô Quyền) với những đường làng quanh co và vẻ đẹp cổ kính khó quên.

Đường Lâm hấp dẫn tôi với những con đường lát gạch đỏ, những ngôi nhà cổ kính có niên đại hàng trăm năm tuổi, những ngôi đình chùa với kiến trúc đẹp như cổng làng cổ Mông Phụ, đình Đông Sàng, đình Đoài Giáp, cầu Cam Lâm, chùa Mía...;  những con người hiền lành, thân thiện. Đến thăm Đường Lâm vào một ngày mùa thu đẹp trời, chúng tôi đã được tận mắt chứng kiến vẻ đẹp nên thơ cùng với nét kiến trúc cổ kính tuyệt đẹp của những chiếc cổng nhà.

 Một nét đẹp thanh bình, đập vào mắt tôi là sự thanh thản và nhẹ nhàng, đằng sau cánh cổng ấy là một tổ ấm hạnh phúc, rộn rã tiếng cười và tràn đầy niềm vui, sự đầm ấm. Mỗi loại cổng nhà cổ ở Đường Lâm đều được xây bằng tường đá ong; dù hiện đại với cuộc sống phát triển đến mức độ như vũ bão, nhưng những giá trị truyền thống luôn được lưu giữ mãi ngàn đời được ẩn chứa trong những cánh cổng ấy.

Làng Đường Lâm, nơi chúng tôi đến có những cánh cổng cổ kính, được lát bằng tường đá ong có niên đại vài trăm năm trước đây. Cánh cổng nhiều tuổi nhất cũng ngót nghét bốn trăm năm tuổi. Ở những ngôi nhà cổ, công việc dựng nhà cũng như xây cổng hoàn toàn nhờ một thứ vật liệu địa phương độc đáo và rất đẹp - đá ong. Từ nhà ở đến cổng ngõ, cổng làng, giếng nước tất cả đều sử dụng đá ong - một thứ nguyên liệu sẵn có của vùng Sơn Tây. Thứ nguyên liệu ấy đã tạo nên một quần thể kiến trúc, một ngôi làng độc đáo đặc trưng cho làng vùng trung du Bắc bộ.

Đến Đường Lâm, một điều dễ nhận thấy là đá ong có ở mọi nơi, có chỗ sâu vài ba mét, có chỗ lưỡi đá lộ thiên trồi hẳn lên như thách thức cùng thời gian... Gạch đá ong chỉ xây được xây tầng thấp, tạo cảm giác không khí trong nhà mát mẻ về mùa hè, ấm áp về mùa đông. Viên đá ong như một biểu hiện cho tâm hồn, cốt cách của người dân luôn cần cù, chịu khó.

Quan sát trên những cánh cổng xưa cũ, ta thấy rằng người xưa có cách tạo ra cái khóa cổng đơn giản nhưng cũng hết sức tiện dụng. Đó là những cái khóa hình trụ, dài tạo cảm giác dễ cầm nắm. Ngày xưa, khi cuộc sống khá thanh bình, con người nơi đây chỉ cần cái khóa tự tạo đơn giản như vậy mỗi khi ra làm đồng, đi chợ hay hái mớ rau.

Tường đá ong cũng thích hợp với một số loại cây leo bám vào như: trầu không, mơ tam thể, xương rồng, hoa giấy, hoa Tigon... Chính những loại hoa này cũng góp phần tạo nên cho mỗi ngôi nhà có vẻ đẹp hoàn hảo và thêm phần lãng mạn. Đến với làng cổ Đường Lâm là chúng ta được đến với vẻ đẹp nên thơ hài hòa giữa cây cỏ, cảnh vật và không gian sống.

Đến Đường Lâm, ta sẽ được đi trên những con đường làng vắng vẻ, hai bên có những tường đá ong hoàng thổ loang lổ vết rêu và những cổng nhà khép kín khiến bầu không khí nơi đây có chút gì tư lự, mơ hồ... Sau bao biến đổi thời gian, lịch sử, đến nay làng chỉ còn một vài cánh cổng cổ kính. Nhìn khung cảnh lác đác một vài cổng nhà cổ kính bên cạnh những chiếc cổng sắt nhiều màu khiến ta không thể không tiếc nuối.

Đựơc xem như là điểm giao lưu ban đầu giữa khách và chủ nhà, nên chiếc cổng nhà ngoài ý nghĩa phân chia gianh giới, đảm bảo an toàn, còn được chủ nhà quan tâm nhiều đến tính thẩm mĩ. Có thể nói, cổng nhà là ranh giới phân định bên ngoài với bên trong. Bước vào cổng là ngôi nhà của ta. Bước ra ngoài cổng là làng xóm, là cộng đồng, xã hội. Cổng là điểm nối cho sự giao lưu tiếp xúc bên ngoài với bên trong. Cổng còn là ngôn ngữ khép - mở, mở - khép- mở, vận hành bất tận.

Cổng nhà Đường Lâm là nơi đã từng chứng kiến những người con gái ngày đi làm dâu, về nhà chồng, chứng kiến những đứa trẻ sinh ra và lớn lên với bao kỉ niệm thời thơ ấu. Cũng chính cánh cổng này đã đưa tiễn biết bao người con ra đi chiến đấu cho quê hương đất nước và mãi mãi không bao giờ trở về. Để rồi nơi ấy lại an ủi vỗ về biết bao bà mẹ khóc thương mỏi mòn chờ con. Cánh cổng ấy đã ghi dấu biết bao kỉ niệm thân thương, khó phai mờ trong kí ức.

Giờ đây, đã biết bao cánh cổng  đã được thay mới. Những cánh cổng sắt nhiều màu, vững chãi đã mọc lên. Cảnh vật bên ngoài cũng thay đổi nhiều lắm: xô bồ hơn, hào nhoáng hơn. Nhưng những cánh cổng đá ong kia vẫn sừng sững đứng đó chúng kiến cuộc sống đang đổi thay từng ngày. Đời sống có thay đổi nhiều như thế nào đi chăng nữa nhưng giá trị của cái đẹp vẫn trường tồn với thời gian. Và những cánh cổng làng kia vẫn đẹp mãi trong kí ức những người đã đến và sống nơi đây.